Uit recent onderzoek (2010) blijkt dat de 20% armste bewoners van het platteland in Nicaragua (onder andere in de regio Matagalpa) slechts 1,7 jaar de school bezoekt. Een schokkend gegeven, onverteerbaar ook. Als analfabeten gaan ze een toekomst van extreme armoede, honger en ellende tegemoet. Het tekort aan onderwijs en scholing is nog steeds gigantisch in Nicaragua. Van het totale arbeidspotentieel heeft meer dan één derde deel (36,6%) een ‘schoolloopbaan’ van slechts 0 tot 3 jaar. Het gemiddelde schoolbezoek in Nicaragua is 5,5 jaar. Om werkelijk uit de vicieuze cirkel van de armoede te geraken is een aantal schooljaren van minstens 10 noodzakelijk.

Lege banken in de dorpen
Het geweldige probleem van het tekort aan opleiding en het daaraan gekoppelde zeer vroegtijdig schoolverlaten is overduidelijk. Heel concreet bleek ons (AOb-leden: Cil, Toon en Wil) die zorg en frustratie over het wegblijven van school en kinderarbeid, tijdens een bijeenkomst in Matagalpa in mei 2009 met leden van onderwijsbond ANDEN. De vertegenwoordigers uit de dorpen San Ramón, El Tuma en La Dalia, in het landbouw- en koffiegebied, gaven aan dat grote aantallen kinderen de school verzuimen zodra er op het land iets moet gebeuren. Dat begint al bij de zaaiperiode in mei en gaat door tot het eind van de koffieoogst in januari. Het was overigens bemoedigend om te ervaren dat deze onderwijzeressen en onderwijzers, die dagelijks met dit probleem te maken hebben, daar graag iets tegen zouden willen doen.

Taak voor de vakbond
Als AOb-leden hebben we al meer dan tien jaar tijdens bezoeken, regelmatig contact met scholen, vakbondsleden en bestuurders van ANDEN in Matagalpa en zijn daardoor goed op de hoogte van de problemen die het Nicaraguaanse onderwijs teisteren. Vroegtijdig schoolverlaten gekoppeld aan kinderarbeid is er daar één van en niet het geringste. Vakbondsleden op de werkvloer en hun collega’s worden daar het eerst mee geconfronteerd. Er ligt daarom ook een duidelijke taak voor een onderwijsvakbond om daar iets tegen te doen. ANDEN erkent dat en heeft dit streven opgenomen in het beleidsplan van de bond.

‘School de beste werkplaats’
De Tilburgse AOb-werkgroep probeert in Matagalpa al enkele jaren een project te starten in het kader van “Stop kinderarbeid! School de beste werkplaats!’, een landelijke campagne van AOb, HIVOS en FNV-Mondiaal. Uitdrukkelijke voorwaarde voor financiële ondersteuning door die organisaties is de expliciete en actieve deelname van ANDEN. Op velerlei manieren en met voortdurende inzet van Comité Mano Vuelta en Las Hormigitas (ngo tegen kinderarbeid) is geprobeerd om vooral de voorzitter van ANDEN in Matagalpa tot actieve medewerking te bewegen. Helaas tot nu toe zonder resultaat. Omdat ook de steun van ANDEN landelijk onmisbaar en gewenst was, werd tevens José Antonio Zepeda, de landelijke voorzitter herhaaldelijk benaderd. De voorlopig laatste poging is gedaan door Astrid Kaag, coördinator van projecten in Midden-Amerika voor FNV- Mondiaal. Ondanks intensieve pogingen om in gesprek te komen, liet Zepeda niets van zich horen en bleef Jorge López Díaz in Matagalpa bot weigeren.

Desinteresse voor de basis?
We vragen ons als werkgroep af wat de achtergrond is van de desinteresse bij bepaalde leiders van de onderwijsbond voor een zo fundamenteel probleem als ‘deserción escolar’ en kinderarbeid. Natuurlijk, ANDEN ziet zich voor meer problemen geplaatst. De onderwijssalarissen zijn nog altijd schrikbarend laag. In het primair onderwijs is het ongeveer 3600 córdoba (135 euro). Nog minder dan de helft van het bestaansminimum. Een pakket van de 50 meest basale producten (canasta básica) kost 8600 córdoba (322 euro). In 2008 is het plan gelanceerd om in vijf jaar tijd te komen tot het gemiddelde salaris in Midden-Amerika, dat 315 euro bedraagt. In 2009 werd een stapje gezet, maar de begrotingen van 2010 en de jaren daarna laten weer flinke bezuinigingen zien, in het bijzonder op de sociale sector, het onderwijs en de gezondheidszorg.

ANDEN heeft stevige banden met de regering van Daniél Ortega. De vraag is echter of de onderwijsbond nog ruimte heeft een eigen geluid te laten horen en om op te kunnen komen voor hun achterban en het onderwijs in Nicaragua. Twijfel is gerechtvaardigd. Eind april is er een nieuwe salarisovereenkomst getekend door bonden en het Ministerie van Onderwijs. De pas gesmede plannen om een achterstand in te lopen zijn weer helemaal van de baan. De leraren in het primair onderwijs krijgen er zegge en schrijve 100 córdoba (€ 3,70) per maand bij. Volkomen ongeloofwaardig, biedt geen enkel perspectief en is desastreus voor de kwaliteit van het onderwijs. Maar de voorzitter van ANDEN hoor je niet protesteren. José Antonio Zepeda is naast voorzitter van ANDEN ook lid van het Nicaraguaanse parlement en officieel adviseur van de minister van Onderwijs. Voor elk van deze functies ontvangt hij naar schatting 3000 dollar in totaal dus 9000 dollar per maand. Critici vragen zich af, en niet zonder reden, of hij met zoveel ‘petten’ en met een dusdanig buitensporig salaris nog wel de belangen van zijn achterban kan verdedigen.

Afbraak sociale sector
In een tijd dat de Nicaraguaanse bevolking toch al veel te lijden heeft van de economische crisis, denk aan de dramatisch teruggelopen steun van familie in het buitenland en de sterk toegenomen werkloosheid, krijgen de Ministeries van Onderwijs en Gezondheidszorg de hardste klappen te verduren. In plaats dat er geïnvesteerd wordt in een meer gezonde en beter opgeleide jeugd worden medicijnen schaars en onbetaalbaar en wordt er nog grotere schooluitval en verdere verarming van het onderwijspersoneel veroorzaakt. Om het onderwijs op een fatsoenlijk peil te brengen is volgens de vooraanstaande onafhankelijke econoom Adolfo Acevedo is een onderwijsbegroting van 7% van het BNP nodig. Nicaragua zit nu voor onderwijs slechts op een percentage van 3,7 en dat wordt nagenoeg bevroren tot zeker 2013. Een rampzalig vooruitzicht voor het onderwijs en de ontwikkelingsmogelijkheden van Nicaragua.

Andere mogelijkheden tot financiering
Het tekent Ortega’s politiek van oude linkse leuzen en rechtse economische politiek, dat niet bezuinigd wordt op de belangen van de rijken. De beruchte luxe en langjarige vergoedingen voor in het verleden geconfisceerde bezittingen en garanties voor (gedeeltelijk gefingeerde) tegoeden bij bancaire faillissementen, worden volstrekt ongemoeid gelaten. In 2009 betaalde Nicaragua 350 miljoen dollar voor deze vergoedingen. Een buitensporige uitgave, die zeker voor heronderhandeling in aanmerking komt omdat schadeloosstelling in de loop der jaren al in ruime mate heeft plaatsgevonden. Een aanzienlijk bedrag zou aan onderwijs en gezondheidszorg besteed kunnen worden.
Een andere bron waar financiële middelen gevonden kunnen worden is de belastingheffing. Nicaragua kent een grote traditie van vrijstellingen en kwijtscheldingen. Een goed georganiseerde inning van belasting schiet in belangrijke mate tekort, maar waar wel belasting wordt geïnd, is er een grote mate van ongelijkheid. Bijvoorbeeld een onderwijzeres die het hongerloon van 3600 córdoba  ontvangt, betaalt 10% belasting. Een functionaris met een salaris van 2500 dollar betaalt 30% belasting. Maar de suikeronderneming van de familie Pellas die voor 80 miljoen dollar omzet, betaalt slechts 1,9% belasting. Het zijn de mensen met loon en salaris die 60% van de belasting opbrengen, naast de omzetbelasting die iedereen betaalt. De privéondernemingen betalen slechts 7% en deelnemers in banken en de beurs, waar honderden miljoenen dollars omgaan een trieste 1%.Een rechtvaardige belastinghervorming zou bij goede toepassing de begroting voor o.a. onderwijs aanzienlijk kunnen versterken.

Buitenlandse steun en transparantie
Nog een bron om investeringen voor onderwijs te kunnen doen zijn de internationale bijdragen die ten gevolge van de fraude tijdens de gemeenteraadsverkiezingen bevroren zijn. Hopelijk is het verkiezingsproces dat onlangs plaatsvond in de Costa Antlantica eerlijk verlopen. Dat zou bij de onderhandelingen over de ontdooiing van de miljoenen aan begrotingssteun tot positieve resultaten kunnen leiden.
Verder zouden de bijdragen die vanuit Venezuela richting Nicaragua komen gedeeltelijk gebruikt dienen te worden om de begroting te versterken en te investeren in onderwijs, de toekomst van het land. Die honderden miljoenen worden echter door Ortega buiten de openbaarheid gehouden. Er worden in samenwerking met Venezuela allerlei privéondernemingen mee opgezet met Ortega-gezinden aan de leiding. Bovendien zijn het fondsen waaruit Ortega naar goeddunken kan putten om zijn eigen politieke ‘imperium’ te versterken. Verhelderend en stuitend was in dat kader de uitspraak van de Minister van Economische Zaken in Ocotal (Nueva Segovia, 2008), dat de gelden uit Venezuela niet zo maar voor alles ingezet kunnen worden. Dat men er rekening mee moet houden dat er een prijs is verbonden aan het door het parlement loodsen van bepaalde wetgeving. Of om het nog duidelijker te zeggen; dat volksvertegenwoordigers worden omgekocht om voor de regering Ortega te stemmen.

Andere politiek noodzakelijk
Het is intussen wel duidelijk geworden. Nicaragua is een arm land met grote ongelijkheid en een traditie van corruptie. Grote veranderingen ook in het onderwijs zijn nodig om uit het slop te geraken. Met een rechtvaardig beleid, waarbij de rijken niet gespaard worden en corruptie wordt uitgebannen, zou zeker het nodige bereikt kunnen worden. Maar de politiek van Daniél Ortega en zijn volgelingen zal daar niet toe leiden. We moeten bovendien vrezen dat de leiders van vakbonden die zich daardoor laten inpakken de problemen aanzienlijk verergeren. Hopelijk zullen de mensen die vinden dat ze meer dan genoeg geleden hebben, hun protest duidelijk laten horen en een weg vinden om een ommekeer van het beleid te realiseren.

Bronnen: internet, o.a. El Nuevo Diario.

Wil Boonman.